Vier stappen bij het (her)gebruiken van (Open) Digitale Lesmaterialen

Op dit moment zijn er veel docenten bezig met het maken van digitale online lesmaterialen. Het maken van deze materialen kan ingewikkeld zijn en het is vaak erg tijdrovend, tijd die er op dit moment misschien niet is. Denk er dan ook eens aan dat andere docenten misschien al wel mooi online lesmateriaal hebben gemaakt over jouw onderwerp 

Deze lesmaterialen mag je in sommige gevallen (her)gebruiken in jouw eigen onderwijs of je kunt ze gebruiken ter inspiratie bij het maken van je eigen les. In deze handleiding wil ik je graag in vier stappen uitleggen hoe je deze materialen kunt zoeken, vinden en (her)gebruiken. 

Stap 1: Zoek en vind je materiaal  

Zoek ook eens buiten de meest voor de hand liggende kanalen als Google, YouTube of FlickrEr zijn zoekmachines specifiek gemaakt om digitaal lesmateriaal mee te vinden. Het voordeel van het gebruiken van dit soort zoekmachines is materiaal systematisch wordt aangebodener is een grotere verscheidenheid aan soorten materialen en in sommige gevallen wordt zelfs gekeken naar de kwaliteit van het materiaal. Hieronder een rijtje van zoekmachines (slechts een selectie) die je zou kunnen gebruiken (zie ook de website van Robert Schuwer):  

Stap 2: Kijk naar het auteursrecht op het materiaal 

Als je materiaal gevonden hebt die je graag wil gebruiken in je les is het belangrijk auteursrecht te checken. Alleen materialen die zich in het publieke domein bevinden (soms aangeduid met een CC0) of met een open licentie (zoals Creative Commons CC-BY of CC BY-SA) kunnen worden hergebruikt en aangepast.  

In de meeste zoekmachines kun je filteren op deze licenties (bijv. in Google Images via Tools>usage rights). Anders kun je controleren of een dergelijke licentie op het materiaal of in de informatie (metadata) bij het materiaal in de zoekmachine staat. Als het materiaal een CC-BY-ND of CC-BY-NC heeft, heb je toestemming om het materiaal te gebruiken voor educatieve doeleinden, maar mag je het materiaal niet wijzigen en er stukjes en beetjes van gebruiken (ND) of je mag het niet commercieel gebruiken (NC; meer info zie hier).  

Als je geen licentie kunt vinden, is het materiaal auteursrechtelijk beschermd, wat betekent dat je het niet mag gebruiken zonder toestemming van de maker. Tip: als het materiaal auteursrechtelijk beschermd is maar online beschikbaar is, gebruik dan gewoon een hyperlink naar het materiaal. Tenzij je naar illegale inhoud linkt, is linken altijd toegestaan. Ook zijn er met stichting UvO afspraken gemaakt over wat wel en niet mag met het gebruik van lesmateriaal in het onderwijs (zie ook het HAN auteursrechteninformatiepunt en dit handige stroomschema).

Stap 3: Gebruik het materiaal 

Als je zeker weet dat het materiaal dat je hebt gevonden een open licentie heeft (bijvoorbeeld CC0, CC-BY of CC-BY-SA), mag je behalve dat je het materiaal opslaat op je eigen PC, het materiaal ook hergebruiken, herzien en remixen. Zo mag je het materiaal bijvoorbeeld gebruiken als volledige document in je online leeromgeving, vertalen, er alleen kleine stukjes uit gebruiken, het volledig opnieuw op- of herverdelen of het onderdeel laten zijn van ander online lesmateriaal. Wil je meer inspiratie opdoen over waaromhoe en waar andere docenten materiaal (her)gebruiken, kijk dan op deze website van SURF, met enkele leuke voorbeelden.  

Stap 4: Bronvermelding 

Je moet altijd een bronvermelding zetten naar materiaal dat je (her)gebruikt. Dit kan door een bronvermelding te geven in een referentielijst, de bron te vermelden in het colofon van een video of emodule of direct de bron te vermelden bij het gebruikte materiaal (zie ook de foto hieronder).

Mexican Beer: Corona 6-Pack [foto], door De Lange, N., z.d., wikimedia commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corona-6Pack.JPG). CC-BY-SA 4.0

Als je materiaal hebt gebruikt met een standaard (creative commons) licentie, dan moet je de maker en de titel van het materiaal dat je hebt gebruikt vermelden. Verder vermeld je de copyrightlicentie van het materiaal zodat anderen kunnen zien dat wat je gedaan hebt legaal is, en je geeft de bron zodat ook anderen het gebruikte materiaal kunnen traceren (ezelsbruggetje TASL Titel, Auteur, Bron (source) en Licentie). Voor materiaal in het publieke domein (CC0) hoeft er geen bronvermelding gegeven te worden. Maar voor juridische doeleinden is het goed om de licentie en de bron te geven. Hier wat goede en slechte voorbeelden van deze bronvermeldingen en een voorbeeld in APA stijl.

Wil je meer weten over open leermaterialen, doorloop dan eens deze emodule van SURF of neem contact op met mij (marijn.post@han.nl) of de studiecentra.

NB: Deze informatie is een NL-talige bewerking van een blog die ik in 2019 geschreven heb voor de Wageningen Universiteit.